Czym są adaptogeny

i

jak pomagają w zwalczaniu stresu

Częste korzystanie z mediów społecznościowych podnosi ryzyko depresji i sprawia poczucie samotności.

Na co dzień martwimy się o nasze finanse, niespłacone rachunki lub te, które dopiero nadejdą, niepewną pracę i dochód finansowy, niespłacony kredyt, nadchodzące wyzwania związane ze zmianą miejsca zamieszkania, rozpoczęcia nauki w nowej szkole, zmiany miasta związanego ze studiami, relacjami międzyludzkimi, rozpoczęciem rodzicielstwa, odnalezieniem się w nowej pracy i całą gamą innych, towarzyszących nam na co dzień rzeczy.

Wszystko to jest nieodłącznym elementem naszego codziennego życia w świecie współczesnym. To jak jesteśmy przygotowani na stawianie czoła nadchodzącym nam sytuacjom w dużej mierze zależy od tego, co sami wynieśliśmy z domu. Niestety, w szkołach nie jesteśmy uczeni zarządzania emocjami i radzenia sobie z sytuacjami stresowymi. Widzimy to niestety na co dzień na podwórkach. Ucieczki w nałogi, skupianie się na życiu wirtualnym, uciekanie od życia realnego, od świata i stawiania mu czoła. Problemy jednak nie znikają, a przeciwnie, narastają.

Nic dziwnego. Nie jesteśmy przygotowani na życie w tak stresującym środowisku. Ale…

Czym w ogóle jest stres?

Stres jest stanem w którym znajduje się organizm w wyniku zadziałania lub działania stresora. Stresorami natomiast są wszelkie sytuacje, które zaszły, zachodzą, mają zajść lub są po prostu naszym wymysłem a wprowadzają organizm w stan zagrożenia. Stresory powodują w ten sposób do alarmowej odpowiedzi organizmu na nią i uruchomienia reakcji stresowej. Odpowiedź ta ma na celu przygotowanie organizmu do poradzenia sobie z zagrożeniem. Nie ważne czy jest ono wytworzone przez nasze własne myśli i nigdy może się nie wydarzyć – celem jest mobilizacja energii do walki lub ucieczki i towarzyszą temu zmiany hormonalne w organizmie. Problem z nieumiejętnością radzenia sobie ze stresem dotyka nie tylko ciała fizycznego, ale też dotykają natury psychicznej.

Organizm w stresie

Stresor stres i reakcja stresowa

Niezależnie od tego czy stresorem jest toksyczny znajomy, niedobór snu, znęcający się partner, wahania poziomu glukozy we krwi, nerwowy szef czy własne czarne myśli – organizm reaguje na nie jak na zagrożenie co prowadzi do zmiany w fizjologii organizmu co zwiększa naszą możliwość ochrony samego siebie.

Zmiany te dotyczą stymulacji układu nerwowego (dokładnie sympatycznego współczulnego) i nadnerczy. Skutkiem tego jest wzrost wymiany powietrza celem dostarczenia większej ilości tlenu potrzebnego do wytworzenia energii, wzrost ciśnienia krwi, tętna i poziomu cukru (glukozy) we krwi. Jednocześnie dochodzi do spadku stymulacji pracy przewodu pokarmowego (dokładnie układu parasympatycznego przywspółczulnego), spadek apetytu i przekierowanie dużej ilości energii na utrzymanie organizmu w stanie ‘alarmowym’.

Chwilowy stres nie jest tak szkodliwy, jak stres długotrwały. Reakcja stresowa ma na celu wzbudzenie organizmu do poradzenia sobie ze stresorem. Problem pojawia się, gdy stres jest długotrwały, chroniczny. Wtedy utrzymujący się zbyt długo stan alarmowy osłabia organizm, uszkadza układ krwionośny, powoduje nadciśnienie a także rozwój innych chorób w tym natury mentalnej.

Na szczęście psychologowie odnajdują coraz większe zainteresowanie wśród pacjentów choć sytuacja nadal nie jest zadowalająca. Duża część ludzi szuka pomocy w suplementacji. W przypadku stresu, pomocne mogą być adaptogeny.

Czym są adaptogeny?

Adaptogeny są grupą związków roślinnych, które wpływają tak na metabolizm człowieka, że jego organizm ma większą zdolność do radzenia sobie ze stresorami środowiskowymi. Poza tym ich wpływ zmniejsza lub zapobiega ich szkodliwemu działaniu na organizm. W ten sposób adaptogeny poprzez różne sposoby chronią organizm przed szkodliwym działaniem stresu niezależnie od tego jakiego rodzaju on jest.

Ich zastosowanie wspomaga uspokaja organizm. Dodaje więcej energii do radzenia sobie ze stresem, poprawia myślenie, nastrój i poczucie energii. Pomagają w terapii wyczerpania, zmęczenia, irytacji, bólami głowy, poczucia dyskomfortu, problemów z bezsennością, słabym apetytem, depresją, niepokojem, a także z problemami kognitywnymi i pamięcią.

Właściwości adaptogenów

Nazwa adaptogen wychodzi z ich funkcji, to jest możliwości zwiększenia organizmu człowieka, do adaptacji do stresu. Adaptogeny muszą spełniać określone funkcje:

  1. Wykazywać niespecyficzne funkcje np. wzrost odporności na szkodliwe czynniki biologiczne,
  2. Wspierać organizm w przywracaniu jego funkcji do stanu normalnego niezależnie od stanu w jakim on się w danej chwili znajduje,
  3. Być tym samym dla organizmu nieszkodliwym,
  4. Nie wywierać na niego pływu w stopniu większym niż wymagane.

Jak adaptogeny działają? Dla bardziej dociekliwych…

Działanie adaptogenów jest dość złożone i wielokierunkowe. Badania sugerują kluczowy udział hormonu stresu – kortyzolu i nauropeptydu Y wraz z mediatorami odpowiedzi adaptacyjnej do stresu np. tlenku azotu. Niestety nie ma określonego pewnego mechanizmu ich działania, lecz powstały już hipotetyczne molekularne mechanizm bazujące na badaniach in vitro oraz ex vivo.

Jednym z hipotetycznych mechanizmów ich działania jest obniżanie nadmiernej ilości mediatorów stresu w wyniku działania stresora, przez co zmniejszanie efektu jego działania.

Na poziomie molekularnym wydaje się, że zachodzi wzrost wydzielania neuropeptydu Y, białka szoku cieplnego (Hsp70) co wpływa na:

  • Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (oś HPA),
  • Cytoochronę – ochronę komórkową przed czynnikami je uszkadzającymi,
  • Wrodzony układ odpornościowy.

Adaptogeny obniżają poziom kortyzolu oraz związków będących mediatorami stresu w organizmie jak białek zwanych kinazami białkowymi aktywowanymi stresem (SAPK). Wspomniany wcześniej neuropeptyd Y, białko szoku cieplnego (Hsp70) oraz czynnik szoku cieplnego (HSF-1) blokują działanie SAPK. Inne działania mogą być związane z regulacją osi HPA, receptorów glukokortykoidowych i samej produkcji kortyzolu.

W wyniku działania adaptogenu dochodzi do adaptacji na poziomie wielu układów, w tym tych, których patologiczny rozwój choroby w wyniku działania stresu długotrwałego się obserwuje:

  • Centralnego układu nerwowego,
  • Sympatycznego układu nerwowego,
  • Endokrynnego układu wydzielniczego,
  • Układu odpornościowego,
  • Układu krwionośnego,
  • Układu pokarmowego.

Komu mogą pomóc adaptogeny?

Aktywność osi podwzgórze-przysadka-nadnercza – osi zaczynającej się w mózgu i regulującej odpowiedź organizmu na stresor w stanie przedłużonego stresu, obserwuje się jego nadaktywność. Obserwowany jest nadmiernie podniesiony poziom kortyzolu we krwi.

Chroniczną nadaktywność HPA obserwuje się w:

  • Depresji,
  • U dzieci przebywających stale w stresującym środowisku (dom, szkoła),
  • U osób dorosłych będących w patologicznych, toksycznych związkach,
  • U osób ze stłumionym apetycie i zachowaniach seksualnych,
  • Anoreksji, bulimii,
  • Chronicznym alkoholizmie,
  • Przy odstawieniu narkotyków i alkoholu i innych uzależnień,
  • Nadmiernej aktywności fizycznej – pracy, treningów,
  • Niedożywieniu, braku snu.

Ponadto mediatory stresu są jednocześnie mediatorami zapalnymi, stąd adaptogeny wykazują działanie przeciwzapalne. Stąd poza grupą ludzi wyżej wymienionymi, adaptogeny także mogą być częścią terapii w chorobach o podłożu zapalnych. Aczkolwiek badań klinicznych wspierających takie założenie brakuje, to obecnie możliwy potencjał leczniczy może zostać stwierdzony m.in. wobec takich chorób, jak:

  • Demencja starcza,
  • Sarkopenia,
  • Alzheimer, Parkinson,
  • Miażdżyca i nadciśnienie,
  • Chorobach nowotworowych,
  • Osteoporoza i osteomalacja,
  • Otyłość i cukrzyca typu 2.
  • Choroby autoimmunologiczne np. Hashimoto.

Techniki relaksacyjne oraz prawidłowe żywienie wspomagają organizm w radzeniu sobie ze stresem oraz sprawiają że jest on lepiej przygotowany na zmierzenie się z przyszłymi stresorami.

Adaptogeny pomagają walczyć ze stresem poprzez

  • Działanie przeciwutleniające,
  • Działania osłonowego na wątrobę,
  • Poprawy gospodarki glukozowo-insulinowej,
  • Zmniejszenia łaknienia wobec alkoholu i cukru,
  • Poprawy funkcji układu odpornościowego, zwiększenia odporności,
  • Wzrostu poziomu energii,
  • Poprawy funkcji mięśni i wzrostu siły mięśni,
  • Poprawy regeneracji, szybszej regeneracji,
  • Poprawy funkcji kognitywnych: skupienia, koncentracji,
  • Zmniejszenia uczucia niepokoju, poprawy nastroju,
  • Poprawy jakości snu,
  • Zwiększenia motywacji i produktywności.

Podsumowanie

Wraz z wydłużającym się działaniem stresu jego szkodliwość wzrasta. Wpływa to zarówno na naturę psychiczną człowieka jak i ciało fizycznego czego ostatecznym skutkiem może być rozwój choroby. Adaptogeny pochodzenia roślinnego jak ashwagandha czy różaniec górski mogą wesprzeć organizm w adaptacji do stresu oraz zmniejszyć skutki szkodliwego działania stresu. Korzyści ze stosowania adaptogenów mogą odnieść przede wszystkim osoby przewlekle zestresowane, pacjenci cierpiący na choroby związane z procesami zapalnymi a także atleci czy osoby z dużą aktywnością fizyczną. Pomimo badań stawiających adaptogeny w pozytywnym świetle nadal brakuje badań, które ostatecznie mogłyby ostatecznie potwierdzić skuteczność stosowania adaptogenów we wspomnianych chorobach.